Kolega rzucił to gdzieś mimochodem, przy okazji rozmowy, która zaczęła się od zupełnie innego miejsca. Że muzyka religijna żyje — tylko nikt o niej głośno nie mówi. Że można jej szukać na lokalnych rozgłośniach i znajdzie się bez wysiłku. Że gra, bo jest na nią zapotrzebowanie, bo ktoś jej potrzebuje — i że to wystarczy. Tamta rozmowa wydarzyła się naprawdę, kilka lat temu. Wracam do niej dziś, bo gdzieś po drodze coś kliknęło i trzeba było to wylać — o przepraszam, czarnymi literkami zamalować ekran.
Zostało mi to w głowie. Dłużej niż powinno. Słucham muzyki codziennie, wiele godzin.
Nie skończyłem żadnej szkoły muzycznej, nie rozróżniam gatunków po definicjach i nie mam w planach nadrabiać tej zaległości — bo nie uważam jej za zaległość. Kiedy coś odstawiam i wracam do tego po tygodniu, to znaczy, że mi pasuje. Kiedy nie wracam — nie pasuje. Nie piszę recenzji z gwiazdkami, nie wystawiam not. Piszę wtedy, kiedy coś zostaje mi w środku i czuję, że muszę to gdzieś wyrzucić.
A ta rozmowa z kolegą kilka lat temu właśnie to zrobiła.
Mam wrażenie — trochę karkołomne, ale swoje — że kiedyś, powiedzmy gdzieś do lat osiemdziesiątych poprzedniego wieku, powstawało proporcjonalnie więcej piosenek o tematyce religijnej. Nie dlatego, że ludzie byli wówczas bardziej religijni — choć pewnie i to miało znaczenie — ale dlatego, że nagranie było wydarzeniem. Nie wchodziło się do studia jak dziś wchodzi się do aplikacji — jednym ruchem kciuka, siedząc na kanapie, uruchamiając nagrywanie zanim jeszcze wiadomo co się chce powiedzieć. Studio nagrań było miejscem dostępnym instytucjonalnie, kosztownym, elitarnym. Wchodziło się z drżeniem rąk i świadomością, że to może być jedyna taka chwila w życiu. Wchodziło się przygotowanym.
W takim kontekście pytanie „co nagrasz?” nabierało ciężaru, jakiego dziś już się nie spotyka. A dla kogoś żyjącego w rytmie roku kościelnego, dla kogoś, dla kogo sacrum było po prostu częścią powietrza, odpowiedź była oczywista — nagrywa się to, co wzniosłe. Co ponadczasowe. Co godne utrwalenia. Brak dostępu do technologii działał jak filtr. Bezlitosny, naturalny i skuteczny. Nagrywali ci, którzy mieli po co.
Że nagrywano wtedy tego dużo — widać to dziś w miejscach, gdzie epoki muzyczne odkładają się jak geologiczne warstwy. W sklepach z winylami z drugiej ręki, w tych pokrytych kurzem pudłach, gdzie można spędzić godzinę i wyjść z czymś, czego się nie spodziewałeś. Płyty z pieśniami religijnymi stanowią tam znaczącą większość wśród tych, które zamykają muzyczną klamrą jakieś konkretne miejsce i czas. Masz arię z Toski w kilku wariantach wykonawczych, masz nabożne śpiewy schol, masz nagrania z festiwali parafialnych. Ale Mahlera już nie ma. Albo jest jeden egzemplarz, wytarty do białości, który ktoś odłożył z żalem. To nie jest przypadek. To jest znak czasu.
Ale technologia to tylko część odpowiedzi. Jest jeszcze coś, o czym rzadko się mówi, a co uważam za ciekawsze — język.
Dawniej, i mówię tu nie tylko o ludziach wierzących, ale o całym społeczeństwie przesiąkniętym kulturą religijną, pewne słowa były jedynym dostępnym narzędziem na wielkie emocje. Kiedy coś było naprawdę piękne: „O Boże!”. Kiedy coś przerażało do kości: „Jezu!”. Kiedy szczęście było zbyt duże na zwykłe słowo — sięgało się po imię transcendentne, jakby tylko ono miało odpowiednią pojemność. I to właśnie lądowało w tekstach piosenek. Nie dlatego, że autor koniecznie chciał pisać o religii — ale dlatego, że pisał o czymś niezwykłym, a żeby to niezwykłe opisać, potrzebował słów niezwykłych. A jedyne takie słowa, jakie miał pod ręką, były słowami ze sfery sacrum. Tekst stawał się religijny niejako automatycznie, bo religijny był sam język.
Dziś jest inaczej. Słuchamy muzyki japońskiej, oglądamy irańskie filmy, czytamy brazylijską literaturę — i to wszystko zostawia ślad w języku i w rozumieniu świata jako takiego. Kontakt z innymi kulturami, tradycjami, sposobami myślenia otworzył słownik emocji na zupełnie nowe rejestry. Żeby opisać coś, co przekracza codzienność, nie musisz już mówić „o Jezu”. Możesz powiedzieć, że to „kosmiczne”, możesz nie powiedzieć nic i puścić odpowiedni dźwięk — bo słuchacz sam dobuduje resztę. Muzyka religijna straciła monopol na opisywanie tego, co wykracza poza zwykłość. I słusznie.
Dziś tego filtra nie ma — ani technologicznego, ani językowego. Każdy nagrywa wszystko. Wejście kosztuje tyle, co miesięczna opłata za platformę streamingową — a więc niezbyt wiele, bo przecież i tak już płacisz, żeby słuchać cudzej muzyki. Mikrofon, aplikacja, konto — i za chwilę masz release. To piękne, bo demokratyczne. Ale ma swoją cenę, i to wcale nie małą. Ocean nagrań, w którym coraz trudniej odróżnić coś autentycznego od czegoś, co tylko udaje muzykę — także religijną. Rynek zalewa treść, która ma odpowiednie słowo w tytule, właściwy refren, właściwą estetykę okładki — i nic poza tym. To nie jest muzyka, która kogokolwiek wzrusza. To jest produkt, który wypełnia czas antenowy. Ciepły, bezpieczny, niezobowiązujący.
Chodzi mi też o to, kto tej muzyki słucha i dlaczego.
Muzyka religijna trafia do słuchaczy, którzy jej szukają — i to zupełnie zrozumiałe. Ale trafia też często do tych, którzy nie szukają czegoś głębokiego, tylko czegoś, co pasuje do ich wyobrażenia o świecie. W tym sensie działa podobnie jak disco polo. Disco polo nie jest muzyką złą — jest muzyką skrojoną pod konkretną potrzebę. Pod potrzebę ułudy wytchnienia, prostej radości, snu o wczasach na Karaibach, których nigdy nie będzie i malinowej dziewczynie w skąpo skrojonym stroju kąpielowym. Słuchacz disco polo nie chce żeby go pytano — chce, żeby mu odpowiedziano. I tę odpowiedź dostaje, natychmiast, bez wysiłku.
Muzyka religijna robi to samo, tyle że w innej tonacji. Opisuje świat uproszczony, łatwy do przełknięcia — z tęsknotą w tle i akcentem postawionym wyraźnie na konserwatyzm intelektualny. Świat, w którym nie ma miejsca na wątpliwość, bo wątpliwość burzy spokój, a spokój jest właśnie tym, po co się tu przyszło. Nie zmusza do pytań. Nie dezorientuje. Nie zostawia cię z poczuciem, że rozumiesz za mało — wręcz przeciwnie, zostawia cię z poczuciem, że rozumiesz w sam raz. I słuchacze widzą w tym dokładnie to, co chcą zobaczyć. Nie to, co jest. To, co chcą, żeby było.
Nie mam do nich pretensji. Naprawdę. Jestem tolerancyjny wobec cudzych wyborów na tyle, na ile pozwala mi własna opinia — a ona jest po prostu inna. Cieszę się, że są tacy, którzy tej muzyki szukają i ją znajdują. Każdy ma prawo do swojego azylu.
Ale azyl to nie jest cały świat.
Jest jeszcze jedna rzecz, o której się nie mówi w kontekście muzyki religijnej, a która mnie niepokoi może najbardziej. Kiedy technologia była niedostępna — pisałem o tym powyżej — nagrywali ci, którzy naprawdę mieli coś do powiedzenia. Albo przynajmniej tak to odczuwali i ta intensywność odczuwania przekładała się na intensywność przekazu. Dziś intensywność zastąpiła ilość. To, co kiedyś musiało być autentyczne, bo inaczej nikt nie poświęciłby na to jedynej w życiu szansy przed mikrofonem, dziś może być dowolnie płytkie — i tak trafi do algorytmu, dostanie rekomendację, znajdzie swoich słuchaczy. Mamy zatem dużo muzyki religijnej. Mamy jej prawdopodobnie więcej niż kiedykolwiek w historii. I jednocześnie mam głębokie wrażenie, że tej naprawdę poruszającej — tej, która coś rozrywa zamiast koić — jest proporcjonalnie mniej niż dawniej.
Kolega ze swoją obserwacją o rozgłośniach miał rację. Ona gra. Tylko nie zadaje trudnych pytań..
Żeby być do końca szczerym — do muzyki religijnej mam stosunek chłodny. Szanuję ją jako zjawisko kulturowe, rozumiem jej historię i jej funkcję. Ale sam po nią nie sięgam. Bliżej mi do prog-rocka, do muzyki, która nie daje ci spokoju — która rozsadza schematy, wychodzi poza to, czego się spodziewasz i zostawia cię z poczuciem, że coś się właśnie wydarzyło, choć nie potrafisz tego nazwać. Muzyka, która pyta, a nie odpowiada. Muzyka, która nie ma gotowego obrazka świata i nie zamierza ci go podsunąć pod oczy.
Dlatego dziś napisałem o muzyce religijnej — bo zrozumieć coś, co cię nie porusza, jest często ciekawsze niż kolejne wyznanie miłości do tego, co już kochasz.
Winylowa płytoteka, będzie moim epitafium, które po sobie pozostawię Kacprowi. To, co wybieramy i czego słuchamy, mówi o nas więcej niż wszystko inne, co na ziemskim padole zostawiamy bliskim. W tych płytach będzie mój świat — złożony, nieokiełznany, momentami trudny do przyjęcia. Taki, w którym nie ma miejsca na ułudę.
Muzyka religijna żyje. Różne rozgłośnie ją grają, jest na platformach, towarzyszy ludziom i daje im to, czego szukają. Ja słucham czegoś innego. Ale dobrze, że ona tam jest — bo bez jej słuchaczy świat byłby jeszcze mniej gotowy na muzykę, która naprawdę coś z tobą robi.
Prawda i piękno. Sens muzyki, która porusza. Po mnie też zostanie muzyka. Dobrze, że tak będzie
niedawno byłem na minikoncercie z taką muzyką, w sumie przypadkiem, ale wrażenia niezapomniane