Wciskamy się w te wysiedziane, pachnące tanim popcornem fotele kinowe (to nie jest przenośnia, czasem cuchną). I wcale nie po to, by dotknąć metafizyki. Robimy to w akcie rozpaczliwej reanimacji własnego gustu – żeby udowodnić sobie, że wielka, celuloidowa narracja potrafi jeszcze spuścić łomot algorytmom Netflixa, skrojonym pod tętno bezrefleksyjnego konsumenta. 

Szukamy tam minutowej iluzji człowieczeństwa, ta najnowsza trwała 2 godziny i 52 minuty. Wyłapujemy chciwie z ekranu patetyczne frazy: „So that means history will remember Odysseus because history forgets nearly everyone else”. (Historia zapamięta Odyseusza tylko dlatego, że zapomina o niemal wszystkich innych). I nagle wszystko staje się jasne. To nie jest opowieść o moralnej wyższości bohatera. To bezlitosny demontaż wojennego mitu. Pacyfizm, którego nam dziś tak brakuje.

Historia zapamiętała wielkiego stratega tylko dlatego, że najpierw bezwzględnie wymazała z rejestrów tysiące bezimiennych żołnierzy. Tych, którzy musieli wykrwawić się w piachu, by ten jego słynny plan, no wiecie przecież który, ten z Koniem Trojańskim, przyniósł upragnione zwycięstwo. Pamięć historii jest wybiórcza, reszta to tylko robiona na zimno statystyka strat.

Potem wracamy do domów, czasem otwieramy książki i równie szybko zapominamy o prawdach, które rzekomo miały nas ocalić. Bezradnie dryfujemy w stronę diagnozy, którą Nick Cave wyśpiewał w 1997 roku – bo w 1977 tłukł się przecież jeszcze w post-punkowych australijskich garażach, zanim dojrzał do tego wisielczego romantyzmu. Wyśpiewał mianowicie to, że „People Ain’t No Good” (Ludzie po prostu nie są dobrzy).

A skoro już mowa o muzyce, to ta w najnowszym filmie Nolana jest po prostu przytłaczająca. Wylewa się z każdej przestrzeni, z każdej najmniejszej szpary w jaskini w której uwięzieni są żołnierze, ciasnych otworów przez które dodatkowo wpada nieco światła. Jedynym godnym porównaniem, jakie mi teraz przychodzi do głowy, jest Duna, ale o tym może innym razem. 

W każdym razie ten dźwiękowy świat najnowszego „Odyseusza” jest nierozerwalną częścią obrazu. Obraz bez tych dźwięków nie byłby taki, jakim go zapamiętałem, wciśnięty w ten cholerny kinowy fotel.

Choć ta cała kulturowa biblioteka pęka w szwach, a po nas zostanie tylko cyfrowy śmietnik i jeszcze większa sterta zadrukowanego papieru, to wciąż szukamy tekstu, który przeora naszą biografię jak najcięższy tępy pług. Tyle że ten pług zawsze idzie w tę samą stronę. 

Jeśli dzieciak wychodzi z kina rozpalony mitem herosa, który samym wzrokiem posyłał potwory do piachu, a dwadzieścia lat później zakłada drogi garnitur i z chłodną, cyniczną satysfakcją wyżyna swoich politycznych oponentów, to nie ma w tym żadnego przełomu. To tylko ten sam zgrany, stary skrypt. Kolejna powtórka z historii, która od wieków cierpi na permanentny brak kreatywności.

Bo widzicie, mylą się ci, którzy w przypływie naiwności twierdzą, że to algorytmy mediów społecznościowych wyprały nam mózgi, wpędzając nas w ten cyfrowy autyzm. One nie stworzyły naszej głupoty – one z bezduszną precyzją dokończyły dzieła . Zrobiły to z zapałem, którego mogłaby im pozazdrościć ta cała armia współczesnych „pracowników” korporacyjnych ołtarzy, etatowych funkcjonariuszy nowej, świętej inkwizycji. Tych wszystkich gorliwych strażników jedynej słusznej narracji, którzy z identycznym, bezrefleksyjnym błyskiem w oku – kiedyś pod znakiem krzyża, dziś z logotypem partii w klapie – znoszą chrust pod stosy dla każdego, kto odważy się myśleć poza wyznaczonym arkuszem kalkulacyjnym. 

Kiedy dziś wpatrujemy się w te piętnastosekundowe, migające spazmy na ekranach telefonów, wpadając w dopaminową pętlę, robimy dokładnie to samo, co robiliśmy od wieków – uciekamy. Naukowcy nazywają to deficytem uwagi, spadkiem funkcji wykonawczych czy „brain rot”. Widzą na skanach EEG, że tracimy zdolność do posługiwania się własnym umysłem w sposób rozwojowy. Posłusznie wyciągamy z kieszeni własne wyroki i odpalamy je w geście poddaństwa i zaczynamy przypominać obłąkane ćmy, lecące do najbliższego, trupiego światła.

Ale to przecież wciąż ta sama nasza stara, dobra panika przed pustką. Zanim dostaliśmy smartfony, mieliśmy religię – tę zinstytucjonalizowaną, urzędniczą, skrojoną pod pierwotne lęki tłumu. Ona też genialnie dbała o to, żebyśmy przypadkiem nie spojrzeli w przepaść zbyt szeroko. Wciskała nam wszechświat przez dziurkę od klucza jakiegoś lokalnego dogmatu, żebyśmy nie zwariowali od nadmiaru prawdy. Dzisiaj religijny dogmat zastąpił bezmyślny doomscrolling, ale efekt jest ten sam – ślepniemy na własne życzenie.

I nagle, w sam środek tego mentalnego marazmu, wjeżdża Christopher Nolan ze swoim nowym Odyseuszem (2026). A my znów dajemy się nabrać na magię kina. Chłoniemy siedemdziesięciomilimetrowe kadry IMAX-a, przez ponad dwie godziny siedzimy na dupie, gdy Matt Damon z uporem maniaka próbuje wrócić do wyimaginowanej Itaki. 

Choć to wszystko jest obłędnie piękne, pod spodem niezmiennie pulsuje stara kalka. Wystarczy zdrapać trochę greckiego tynku, żeby zobaczyć pulsujące żywym kolorem, staroindyjskie freski z Ramajany. Choć to ten sam stary skrypt.

Spójrzcie na ten teatr cieni. Odyseusz i Rama to ci sami znużeni faceci, uwięzieni w tym samym kosmicznym dowcipie. Królowie-tułacze, wyrwani ze swojego luksusowego status quo, obciążeni fatum. Muszą przez całe dekady brodzić we krwi, by udowodnić obojętnym bogom, że mają prawo do własnego kawałka podłogi. Grecy nazywali to obroną oikos, Hindusi odzyskiwaniem dharmy. W gruncie rzeczy to ta sama nieudolna próba posklejania roztrzaskanego świata.

A kobiety? Penelopa i Sita to żywe archetypy oblężonej twierdzy w świecie testosteronowych brutali. Sita ląduje w niewoli u demona, Penelopa jest zakładniczką we własnym salonie. Obie tkwią w imadle, grając na zwłokę na krawędzi przetrwania, podczas gdy ich mężowie uganiają się po oceanach, zmagając się z kryzysem wieku średniego.

Zalotnicy w Itace to z kolei wielogłowy, zbiorowy Rawana. Arogancka, napalona na cudzą własność banda uzurpatorów. I tak samo, jak w przypadku króla demonów z Lanki, ich los jest z góry przypieczętowany rzezią. Do tego dochodzą lojalni pomocnicy: bóg Hanuman oddający hołd Ramie i Atena, która nie potrafi zostawić Odyseusza w spokoju.

Te zbiegi okoliczności walą nas między oczy. Ostateczny test tożsamości? Turniej o łuk. Rama łamie boski łuk Śiwy. Odyseusz, przebrany za cuchnącego żebraka, posyła strzałę przez ucha toporów. Do tego wszystkiego, jak w dobrej masali, groteskowe lata błądzenia – leśne wygnanie i morskie sztormy. Walki z nieludzkim absurdem: cyklopi, syreny, rakszasy i czarna magia. 

I na koniec ten nieuchronny, lepki od juchy finał. Totalna eksterminacja. Rama zrównuje z ziemią Lankę z armią wściekłych małp. Odyseusz zatrzaskuje drzwi sali biesiadnej i urządza rzeźnię zalotnikom. Krew zmywa chaos, podłoga lśni, ale czy to przynosi komukolwiek ukojenie?

Można by naiwnie pomyśleć, że Homer i Walmiki musieli się jakoś zdzwonić. Guzik prawda. Odpowiedź leży znacznie głębiej, w gnijących trzewiach naszej zakompleksionej cywilizacji. Tysiące lat temu, na mroźnych stepach Eurazji, nasi praindoeuropejscy przodkowie marzli przy tych samych ogniskach. Dzieliliśmy tę samą pierwotną grozę istnienia. 

Opowieści o bohaterze, demonach i wiernej żonie to genetyczna matryca. Carl Jung wiedział, co mówi, gdy bredził o nieświadomości zbiorowej. Te mity to nasze zbiorowe majaki. Homer i Walmiki byli cholernie dobrymi psychoterapeutami podświadomości. Skonstruowali lustra, w których ludzkość przegląda się od wieków, widząc wciąż to samo – swój własny, pokręcony archetyp walki.

I wiecie co? Ten przebiegły reżyser Nolan doskonale o tym wie. Pamiętacie ten bezczelny moment w Oppenheimerze, gdy Cillian Murphy – w samym środku intymnego, łóżkowego uniesienia – recytował święty fragment Bhagawadgity: „Teraz stałem się Śmiercią, niszczycielem światów”? Kiedyś, w moich naiwnych latach młodzieńczego optymizmu, wstałbym i bił mu brawo za odwagę. Dzisiaj chce mi się z tego tylko gorzko śmiać. Wsadził to w taki moment, że całe Indie zagotowały się ze wściekłości, hucząc od plotek i przyrównując ten zuchwały wybryk do najgorszych, obrazoburczych profanacji wymalowanych na watykańskich ścianach. Ludzie oburzali się tak, jakby wciąż wierzyli w jakąś świętość. A to wcale nie był tani estetyczny fikołek. Nolan ma po prostu mroczną obsesję na punkcie wschodniego fatalizmu. Dotarło do niego – tak samo jak powoli dociera i do mnie – że to wszystko nie ma już żadnego znaczenia. Jesteśmy skończeni. On już rozumie, że niezależnie od tego z jak wielkimi ideałami na sztandarach ruszamy w świat: czy bohatersko rozszczepiamy atom, czy strzelamy z łuku do intruzów we własnym domu – ostatecznie i tak nikt nam nie wybaczy. Prędzej czy później przyjdzie nam spłacić rachunek wystawiony przez tępą, bezlitosną karmę. I nikt, absolutnie nikt, nam go nie umorzy.

Dlatego tak łatwo odnajdujemy w tych historiach naszą codzienność. Dziwimy się Odyseuszowi, że błądził dekadę. A spójrzmy na nas. Dzisiaj, bez pulsującej kropki na ekranie telefonu, nie potrafimy trafić do własnej sypialni. Zapomnieliśmy, jak wbijać gwoździe i jak czytać złożone zdania. Odyseusz potrafił zbudować statek z byle czego. Nas powala na kolana brak zasięgu LTE.

Zostaje więc tylko obezwładniające poczucie beznadziei. Zastanawiamy się, czy rozpalenie trojańskiego ognia w imię ambicji, dumy i zdrady nie było po prostu otwarciem bram do piekła. Bram, których nie potrafimy zamknąć. I tu docieramy do ściany. Do najczarniejszego żartu ewolucji i diagnozy, która wybrzmiewa dzisiaj jako ciche, desperackie echo tej całej tysiącletniej tułaczki. 

Świat bez ludzi to świat pozbawiony duchowego wymiaru i celu. Ale czy na pewno? 

Kiedy patrzymy na Odyseusza – na te miliony bezimiennych trupów zmielonych dla wygody strategicznego mitu; gdy patrzymy na rzeź na dworze w Itace i spalone wieże Lanki… Może postulat VHEMT* wcale nie jest ucieczką. Może to ostateczne, bolesne przebudzenie z amnezji.

Może człowiek faktycznie nie jest w stanie naprawić swoich błędów. Może ten genetyczny skrypt zdrady, krwi i brutalnego egoizmu jest w nas wdrukowany tak głęboko, że nigdy nie nauczymy się żyć w harmonii z naturą. Zamiast tego będziemy wciąż, cyklicznie, palić kolejne Troje i zarzynać własnych sąsiadów? 

Brama piekła, raz otwarta, wciąż stoi otworem. A my, z całym naszym sztucznym, przerośniętym intelektem, powoli dojrzewamy do najtrudniejszego wyroku: że jedynym uczciwym sposobem, by uratować ten świat, nie jest ratowanie nas samych. Jedynym sposobem jest nasze powolne, dobrowolne i ciche zniknięcie. No cóż ale to też już może było i stanowi kolejną kalkę?

* Mowa o Ruchu na rzecz Dobrowolnego Wymarcia Ludzkości (VHEMT).

---

ERRATUM: Nolan powiedział to sam

Wywiad z Zhong Shu (Pekin, 30 lipca 2026)

---

Napisałem o tym, co Nolan zrobił i dlaczego. Teraz Nolan powiedział to sam. I tu chciałbym się zatrzymać, bo to przypadek rzadki w dzisiejszej kulturze dyskusji o kinie – gdy intuicja oparta na oglądaniu i czytaniu mitów okazuje się zbieżna z tym, co twórca otwarcie przyznaje w rozmowie z chińskim wykładowcą filozofii politycznej, Zhong Shu. Wywiad z Pekinu, nagrany 30 lipca 2026 roku, stał się viralem nie dlatego, że był kolejną śmietnikową rozmową o technikaliach IMAX’a. Stał się głośny, bo Nolan po raz pierwszy powiedział wprost to, co – jak mniemałem – ukrywał pod greckim tynkiem.

---

Co powiedział Nolan, a co potwierdza mój tok myślenia

1. Cywilizacja o zmierzchu i historia cykliczna

Zhong Shu zapytała Nolana wprost: czy czuje się bardziej bardem cywilizacji o zmierzchu niż twórcą rozrywki? Nolan nie uciekł od pytania. Odpowiedział, że jego kluczowym odkryciem była historyczna przepaść między wydarzeniami pod Troją a momentem, kiedy Homer je zapisał. Homer spoglądał wstecz na zaginioną, złotą epokę – był kronikarzem już upadłej cywilizacji. I to właśnie to – tak Nolan powiedział wprost – przyniósł do adaptacji. Jego film osadzony jest w poczuciu kruchości cywilizacyjnej, wyniesionym bezpośrednio z pracy nad Oppenheimerem.

To jest kluczowa zbieżność z moim felietonem. Pisałem o tym, że Nolan ma obsesję na punkcie wschodniego fatalizmu i cykliczności historii. Pisałem, że Odyseusz odpływa na zachód nie dlatego, że reżyser „nie zrozumiał” Homera, ale dlatego, że zrozumiał nas – cywilizację, która otworzyła wrota piekła i nie potrafi ich zamknąć. Nolan sam potwierdza, że filmując Odyseusza, miał w głowie Oppenheimera i kolaps epoki brązu – czyli dokładnie to poczucie, że wielkie osiągnięcia rodzą katastrofę, a historia kręci się w tej samej krwawej spirali.

Nie użył pojęcia karmy. Nie powołał się bezpośrednio na Ramajanę. Ale jego opis cykliczności historii, spojrzenia Homera na epokę już utraconą i poczucia, że człowiek zawsze w końcu spłaca rachunek za własną pychę – to jest wschodni fatalizm opisany zachodnim językiem. I to jest dokładnie to, o czym pisałem.

---

2. Ksenía, nie chrześcijańskie odkupienie

Tu jest szczegół, który koryguje pewien drobiazg w moim tekście, a jednocześnie wzmacnia główną tezę.

Zhong Shu zapytała też Nolana, czy nie „zchrześcijanizował” Odyseusza przez nacisk na motyw odkupienia i pokuty. To byłoby trafne pytanie wobec zakończenia, w którym Odyseusz bierze na siebie winę za koniec epoki brązu i odpływa na zachód jak skazaniec. Nolan zaprzeczył: nie chciał narzucać chrześcijańskiej ramy. Zamiast tego wskazał na greckie pojęcie ksenía – boskiego prawa gościnności – jako napędowy motor całej opowieści. Zalotnicy pożerają dom Odyseusza, łamią ksenię i to jest – wedle Nolana – źródło całego zła i katastrofy. On nie nazywa tego troską o własne interesy, karą boską ani grzechem. Nazywa to naruszeniem kosmicznego porządku.

To jest interesująca korekta mojego tekstu. Pisałem o wschodnim fatalizmie i karmie. Nolan jednak nie posłużył się kategorią karmy – posłużył się kategorią ksenía. Ale efekt jest uderzająco podobny: naruszenie prawa kosmicznego (nieważne, czy greckiego, hinduskiego czy buddyjskiego) ściąga nieuchronne, bezlitosne konsekwencje. I nie ma od nich ucieczki. Nolan jedynie zachodnim słowem opisuje tę samą nieubłaganą mechanikę, którą ja opisałem słowem wschodnim.

Zbieżność jest więc głębsza, niż mogłoby się wydawać z zewnątrz.

---

3. Obrona „łopatologii” jako świadomy wybór

Tu wywiad Nolana dotyka bezpośrednio jednej z dyskusji, jakie toczyłem w komentarzach pod moim felietonem – zarzutu o nadmierną czytelność, wykładanie wprost, łopatologię.

Nolan powiedział w wywiadzie coś, co uważam za jeden z ważniejszych głosów w debacie o krytyce filmowej w ogóle. Stwierdził, że istnieje fundamentalna wada w myśleniu współczesnych krytyków: przekonanie, że jeśli rozpoznajesz mechanizm narracyjny (np. że reżyser celowo buduje sympatię do postaci), to mechanizm ten jest automatycznie unieważniony lub nieautentyczny. Nolan broni dostępności narracyjnej jako celowego lingua franca – wspólnego języka, który dociera do globalnej widowni. Mówi wprost: publiczność/widownia rozumie te narzędzia i na nie odpowiada, a ich znajomość nie czyni ich mniej prawdziwymi.

To jest bezpośrednie potwierdzenie tego, co pisałem w odpowiedzi na zarzut łopatologii: że Nolan nie boi się dostępności, bo jego przekaz jest skierowany do widza, który Homera zna z memów, a karma to dla niego tylko tatuaż na plecach frajera. Nolan potwierdza, że świadomie wybiera czytelność, żeby treść dotarła tam, gdzie powinna.

---

O czym wywiad Nolana milczy lub nie potwierdza

Bezpośrednio – i uczciwie to przyznaję – Nolan nie odwołuje się do Ramajany. W żadnym fragmencie wywiadu, w żadnym dostępnym zapisie tej rozmowy nie pada ani słowo o hinduskim eposie, o Ramie, Sicie, Rawanie ani o Ramajanie jako równoległej strukturze narracyjnej.

Ale to brak wypowiedzi, nie zaprzeczenie. Twórcy filmowi rzadko mówią o wszystkich inspiracjach. Nolan powiedział o Oppenheimerze, o Bhagawadgicie w kontekście wschodniej wrażliwości na zło, i o poczuciu cywilizacyjnego zmierzchu. Zbieżności strukturalne między Odyseuszem a Ramajaną, o których pisałem (ta sama praindoeuropejska matryca: wygnanie, demoniczny uzurpator, próba łuku, finałowa rzeź, powrót i utrata) – te zbieżności są realne i udokumentowane przez badaczy mitologii komparatystycznej, niezależnie od tego, czy Nolan je świadomie wbudował w swój film.

Mój felieton nie twierdził, że Nolan oglądał Ramajanę przed kamerą i świadomie ją cytował. Twierdził, że sięgnął w to samo miejsce, skąd obydwa eposy wyrastają – w praindoeuropejski archetyp. I że to nie przypadek, bo wychowany jest na wschodniej wrażliwości filozoficznej, czego dowodem jest Oppenheimer.

Wywiad z Zhong Shu tego nie obala. Wręcz przeciwnie – potwierdza całą filozoficzną architekturę mojego rozumowania.

---

Gdzie większość internetu się myli

Dyskusja w sieci po premierze Odyseusza potoczyła się w trzech kierunkach:

Krytycy posthomeryccy (recenzenci skupieni na wierności tekstowi) – skupieni na tym, że Nolan wybebeszył Homera, wyciął Katalog Kobiet, Nauzykaę, żart z imieniem „Nikt” i obdarł Odyseusza z woli powrotu. To uczciwy zarzut literacki. Ale wymaga traktowania Homera jak nienaruszalnej Biblii. Nolan tego nie robi i – co ważne – sam w wywiadzie wyjaśnia, że nie zamierzał robić.

Apologeci postępowi – bronili castingu i nowych interpretacji (Sinon jako trans mężczyzna, Kirke jako ofiara przemocy) jako wartościowych decyzji reprezentacyjnych. Pominęli jednak pytanie, czy te decyzje służą głębszemu sensowi opowieści, czy go osłabiają.

Fani spektaklu – zachwyceni wizualną stroną, 70mm IMAX, muzyką Göranssona i skalą produkcji.

Niemal nikt – poza rozmową z Zhong Shu, która trafiła do wąskich kręgów intelektualnych – nie zapytał o to, co mnie interesowało od początku: jaką filozofię Nolan wbudował w samą strukturę opowieści. Nie w obsadę, nie w relacje genderowe, nie w wierność Homerowi. W to, jak Odyseusz odpływa na zachód i co to oznacza dla nas – cywilizacji, która od Troi do Hiroshimy wciąż otwiera te same, cholernie trudne do zamknięcia, wrota.

---

A teraz werdykt

Mój felieton miał rację w tym, co najważniejsze: że Nolan opakował zachodnim mitem wschodnie poczucie nieuchronności. Że ten film jest diagnozą cywilizacji, nie hołdem dla greckiej epiki. Że wrota piekła, raz otwarte, nie zamykają się przez to, że mamy IMAX i 300 milionów dolarów budżetu.

Wywiad z Zhong Shu dostarcza mi potwierdzenia od samego źródła – z ust reżysera – że jego myślenie o tym filmie było dokładnie tak głębokie i filozoficznie zakorzenione, jak próbowałem to opisać.

Nie byłem mistrzem przenikliwości. Miałem po prostu szczęście, że przyszedłem na ten film z pytaniami, a nie z miarką. I może właśnie o to chodziło Nolanowi?