Three men on stage, one in a blonde wig and suit.

Zapiski znad Berezyny – Arszenik i stare koronki w Teatrze Evergreen

Piszę te słowa w poniedziałkowy poranek, szesnastego listopada, z pozycji wysoce niekomfortowej, a mianowicie zza grobu. Formalnie rzecz biorąc, od trzech dni już nie żyję. Zszedłem z tego świata w piątek trzynastego – a jakże, taki dzień zobowiązuje – dokładniej pod koniec drugiego aktu, po czym dla pewności zostałem otruty jeszcze w sobotę i dobity w niedzielny wieczór.

Jako ś.p. Pan Witherspoon, dyrektor sanatorium „Dolina Szczęścia”, powinienem teraz leżeć cicho w jackowskim bejzmencie obok dwunastu innych dżentelmenów, przykryty świeżą ziemią znad Berezyny. Uznałem jednak, że zanim moje ciało zintegruje się z fundamentami domu przy Milwaukee Avenue, winien jestem światu żywych krótkie sprawozdanie z tego, jak łatwo dorosły człowiek daje się wyprawić na tamten świat przy pomocy koronkowej serwetki, uśmiechu i kieliszka domowej nalewki.

Główny sztab dowodzenia – Małgorzata Błaszczuk i Ewa Figurski z uwagą sprawdzają, jak ich autorska adaptacja 
przenosi się z pliku tekstowego do jackowskiego salonu, zanim w kieliszku dyrektora Witherspoona wyląduje porzeczkowe wino.
Główny sztab dowodzenia – Małgorzata Błaszczuk i Ewa Figurski z uwagą sprawdzają, jak ich autorska adaptacja
przenosi się z pliku tekstowego do jackowskiego salonu, zanim w kieliszku dyrektora Witherspoona wyląduje porzeczkowe wino.

Zaczęło się niewinnie. Wszystko ruszyło jeszcze w lutym, kiedy dwie doskonale mi znane kobiety stojące za Wydawnictwem Evergreen – Małgorzata Błaszczuk i Ewa Figurski – wykupiły licencję i usiadły do pisania własnej adaptacji. Propozycję zagrania otrzymałem 28 lutego, o konkretach rozmawialiśmy 5 marca, a w chwilę później, w kwietniu, wrzuciły do mojej skrzynki gotowy plik SCENARIUSZ_arszenik.docx. Widać samo wydawanie książek przestało im już wystarczać i postanowiły przejść do uśmiercania znajomych na scenie. Otworzyłem wówczas załącznik i zobaczyłem przy swoim nazwisku: Pan Witherspoon. Człowiek, który przychodzi na sam koniec, by zaprowadzić porządek w domu wariatów, a wychodzi z niego nogami do przodu.


Zanim doszło do mojego piątkowego zgonu na scenie Akademii Muzyki PaSO przy Lawler Avenue, trzeba było ten dom wariatów własnoręcznie zbudować. We wtorek stawialiśmy scenografię. Bartek Jałocha – nasz sceniczny posterunkowy O’Hara – wykonał tytaniczną robotę, ale gdyby nie pospolite ruszenie wszystkich z ekipy, kto wie, kiedy by się to skończyło. Kiedy konstrukcja stanęła, pomyślałem, że dla takiego widoku warto było poczuć w kościach zmęczenie. Do domu wróciłem o północy – klasyczna godzina duchów – ale spałem twardo, bez cienia strachu przed tym, co czekało mnie w weekend. Środa była za to pierwszą od miesięcy, kiedy nigdzie nie musiałem jechać: żadnej próby, żadnego powtarzania kwestii w samochodzie, tylko cisza i spokojne układanie sobie w głowie obrazu całości. W czwartek ten spokój oczywiście diabli wzięli, bo przyszła próba generalna – mikrofony, światła, nerwowe poprawki i cały ten techniczny bałagan, bez którego teatr nie istnieje, a który sprawia, że dzień później publiczność wierzy w każde słowo na scenie.

Kulisy i budowa scenografii do spektaklu Arszenik i stare koronki Teatru Evergreen w sali Akademii Muzyki PaSO w Chicago
Stawianie dwupoziomowego domu wariatów przy Lawler Avenue
– ekipa Teatru Evergreen podczas budowy scenografii i próby do spektaklu „Arszenik i stare koronki”.

I tak nadszedł piątek trzynastego. Premiera. Zanim wszedłem w skórę urzędnika z „Doliny Szczęścia”, zostałem chwilę z ludźmi przed sceną. Stara choroba fotografa: musiałem popatrzeć na nich z bliska. Zrobiłem kilka krótkich filmików i zdjęć, kiedy wchodzili na salę, przepychali się między rzędami, głośni, ciekawi, garnący się do tego, co przed nimi. Fotografowałem ich jeszcze przez kilka minut po rozpoczęciu spektaklu, z boku, z ukrycia, aż wreszcie przyszedł moment, by odłożyć aparat, wycofać się za kulisy i odrodzić na nowo. Już jako dyrektor Pan Witherspoon.

Joseph Kesselring, Arszenik i stare koronki oraz jackowski bejzment

Amy Archer-Gilligan – pierwowzór historii ze sztuki Arszenik i stare koronki Josepha Kesselringa
Amy Archer-Gilligan

Żeby zrozumieć, w jakie sidła wpadłem chwilę później na scenie, warto pamiętać, że kiedy Joseph Kesselring pisał w 1939 roku „Arszenik i stare koronki”, wcale nie planował komedii. Jego pierwotny tekst nosił tytuł Bodies in Our Cellar i wyrastał z prawdziwej historii Amy Archer-Gilligan z Connecticut. „Siostra Amy” prowadziła wzorowy dom opieki dla starców. W oczach parafian była aniołem miłosierdzia, który za przepisanie oszczędności lub polisy gwarantował samotnym ludziom ciepły kąt do samej śmierci. Tyle że śmierć przychodziła podejrzanie szybko – zazwyczaj kilka dni po wpłacie, a zanim policja doliczyła się w jej przytułku sześćdziesięciu ciał nafaszerowanych arszenikiem, cała okolica nosiła ją na rękach.

Małgorzata Błaszczuk i Ewa Figurski wzięły ten koncept i wyrwały sztukę z przedwojennego Brooklynu, rzucając ją prosto na współczesne chicagowskie Jackowo. Dawne, wiktoriańskie staruszki już nie żyją, ale w naszej inscenizacji wybudowano dla nich specjalną konstrukcję u samej góry scenografii (zobaczcie to na zdjęciach, bo ten dwupoziomowy układ robi kapitalne wrażenie). Tam, ponad głowami żywych, urzędują duchy prababek Rozalii i Eleonory – patrzą na wszystko z góry i pilnują, by rodzinna receptura z cyjankiem potasu ukryta w bejzmencie się nie zmarnowała.

Duchy prababek Rozalii i Eleonory (Iwona Duszek i Barbara Bakun) na antresoli w spektaklu Arszenik i stare koronki Teatru Evergreen – Zapiski znad Berezyny
Najwyższa instancja nadzorcza przy Milwaukee Avenue – duchy prababek Rozalii (Iwona Duszek) i Eleonory (Barbara Bakun)
pilnują z antresoli, by w jackowskim bejzmencie zgadzał się bilans dżentelmenów.

Na dole natomiast rządzą współczesne siostry Amelia i Marta Bruster, a ich salon to dzisiejsze polonijne uniwersum w pigułce. Na dachu błyszczą panele fotowoltaiczne czyli swojskie „oze-sroze”, w kufrze pod oknem leży świeży nieboszczyk, a bratanek Maurycy – krytyk filmowy w ledwo zipiącej polonijnej gazecie, trzymający się jej dla cotygodniowego czeku i „insiury” – każe sztucznej inteligencji pisać za siebie recenzję. Po schodach biega Oksana z Ukrainy, która między sprzątaniem a wspieraniem brata w Donbasie zakuwa do egzaminu na CDL, bo w Ameryce bez trucka ani rusz. Przez pokój przewija się ksiądz proboszcz Tadeusz Borowik – jedną ręką błogosławi dom, drugą łakomie gładzi powietrze za Oksaną, a wieczorem wymyka się na pokera do kasyna. Wpada też polonijna „Beatka”, czyli oficer ICE Betty Lut: odchudzona na Ozempiku duma dzielnicy, która służbowo sprawdza zielone karty, a po godzinach zbiera fanty na WOŚP, ku świętemu oburzeniu proboszcza dopytującego, dlaczego nie na Caritas. A w piwnicy? Tam Teodor uważa się za Napoleona i kopie groby dla „wiarusów znad Berezyny”, podczas gdy jego wyklęty brat Jonatan wraca nocą z podejrzanym Doktorem Epsteinem (zbieżność nazwisk nieprzypadkowa).

Cioteczki Amelia i Marta Bruster (Ania Włoch i Renata Romanek) przy stole w spektaklu Arszenik i stare koronki Teatru Evergreen – Zapiski znad Berezyny
Gospodynie jackowskiego salonu: Amelia (Ania Włoch) i Marta Bruster (Renata Romanek) przy stole,
przy którym czujność dyrektora Witherspoona topnieje szybciej niż obietnica spadku dla „Doliny Szczęścia”.

Pan Witherspoon i porzeczkowe wino w Teatrze Evergreen

W ten właśnie kocioł wchodzę ja – Pan Witherspoon, z teczką, iPadem i przekonaniem, że to ja tu jestem od diagnozowania wariatów. Przychodzę zabrać Napoleona do „Doliny Szczęścia”, ale mięknę w pięć minut, kupiony tym samym złudzeniem co całe Jackowo. Słyszę zachwyty nad „prawdziwym miłosierdziem” sióstr, widzę słoik rosołu dla sąsiadki, słyszę obietnicę zapisania mojemu sanatorium okrągłej sumki w testamencie – i moja czujność wyparowuje. Przyjmuję na stan nie tylko Teodora, ale i jego ciotki, obiecując im, że u nas będzie zupełnie jak na dawnym Jackowie, zanim wprowadzili się tu ci okropni yuppies.

Kiedy chwilę później zostaję z nimi sam przy stole, a wysoko nad nami duchy prababek zacierają ręce, jestem już bezbronny. Amelia pyta z troską o moją rodzinę, Marta wzdycha nad moją samotnością i sięga po karafkę:

– Może napije się pan naszego wina? Porzeczkowe. Naszej roboty.

Pan Witherspoon (Dariusz Lachowski) pije zatrute wino z cioteczkami Bruster (Ania Włoch i Renata Romanek) w spektaklu Arszenik i stare koronki (Joseph Kesselring) Teatru Evergreen w Chicago
Ostatni kieliszek w życiu dyrektora Witherspoona (Dariusz Lachowski) – porzeczkowe wino z arszenikiem i cyjankiem
serwowane przez Amelię (Ania Włoch) i Martę Bruster (Renata Romanek) pod okiem prababek z portretów.

W świecie, gdzie na każdym polonijnym stole króluje już tylko lepka cytrynówka, domowe wino z porzeczek (nieważne, że zrywanych pod cmentarnym murem) brzmi jak powrót do raju. Rozpływam się z wdzięczności i wyznaję z uśmiechem, że byłem pewny, iż już dawno wypiłem swój ostatni kieliszek w życiu.

– Ależ nie, panie Witherspoon – odpowiada z anielskim uśmiechem Amelia, podsuwając mi szkło doprawione arszenikiem, strychniną i szczyptą prababcinego cyjanku. – Oto on.

Scena z policją w spektaklu Arszenik i stare koronki (Joseph Kesselring) w wykonaniu Teatru Evergreen w Chicago – funkcjonariusze w salonie cioteczek Bruster
Nawet kamizelki kuloodporne i służbowe czapki tracą rezon w starciu z gościnnością jackowskiego salonu
– zanim ktokolwiek zajrzy do piwnicy, siostry Bruster mają już gotowe wyjaśnienie na każdą okoliczność.

Analizując dziś swój sceniczny zgon z perspektywy cmentarnej kwatery numer trzynaście, widzę, jak celnie Kesselring punktował naszą ludzką naturę. Mój problem nie polegał na tym, że trafiłem na dwie szalone kobiety, ale na tym, że dałem się uśpić pozorom. Zobaczyłem koronkową serwetkę, poczułem zapach domowego rosołu i wyłączyłem myślenie. A przecież ta sztuka to przewrotna przestroga przed światem, w którym „pomaganie” bywa najwygodniejszym kostiumem. Ileż to razy w życiu dajemy się oczarować ludziom czy instytucjom, które witają nas z otwartymi ramionami i zapewniają, że chcą wyłącznie naszego dobra, podczas gdy w grę wchodzi zwykły interes albo prywatny ranking zasług i walka o to, by w piwnicy było trzynaście do dwunastu?

Dlatego zanim zdejmę już na dobre garnitur nieboszczyka z „Doliny Szczęścia”, przyjmijcie ode mnie jedną praktyczną radę: jeśli jakaś niezwykle miła instytucja albo przesympatyczna organizacja pomocowa z anielskim uśmiechem i troską o waszą samotność nalewa wam coś z domowej karafki, lepiej najpierw sprawdźcie, czy w piwnicy ktoś właśnie nie kopie kolejnej przeprawy przez Berezynę.

Dom przy Milwaukee Avenue w godzinach szczytu – na dole koronkowy obrus i zastawa gotowe na kolejnego gościa, a na górnym piętrze duchy prababek już doglądają, czy bilans w piwnicy zgadza się co do jednego dżentelmena.
Scena zbiorowa ze spektaklu Arszenik i stare koronki (Joseph Kesselring) w wykonaniu Teatru Evergreen w Chicago
– dwupoziomowa scenografia salonu sióstr Bruster

Teatr Evergreen od kulis – próby i premiera w Chicago

Zostań na dłużej.
Jeśli moje teksty dają Ci coś do myślenia, zapisz się. Kolejny otrzymasz e-mailem — bez czekania, aż pokaże go Facebook albo Instagram.


Możesz zrezygnować w każdej chwili.


A mówiąc już zupełnie od siebie, bez dyrektorskiej teczki w ręku: jak pisałem wcześniej, nigdy nie byłem aktorem i rzadko miałem okazję wcielać się w kogoś, kim na co dzień nie jestem. W słuchowisku „Na polskim Trójkącie” grałem Andiego, potem w „Ostatniej Kropce” byłem Redaktorem Aparatem – i za każdym razem, podkreślam to: za każdym razem, ogromną przyjemność sprawiało mi obserwowanie moich przyjaciół, współgrających, gdy wchodzili w role, które w codziennym życiu są dla nich całkowicie niedostępne.

Obsada spektaklu Arszenik i stare koronki (Joseph Kesselring) na scenie Teatru Evergreen w Chicago – widok z antresoli na salon sióstr Bruster
Rzut oka na jackowski salon sióstr Bruster – chwila skupienia całej ekipy przed wpuszczeniem do środka dyrektora Witherspoona.

Nasza ekipa „Arszenika” mocno zresztą ewoluowała przez te wszystkie miesiące, tygodnie i dni przygotowań. Zmienialiśmy obsadę – tak, to prawda. Słabsze ogniwa po drodze odpadły. Można to porównać do naturalnej selekcji i bardzo dobrze, że zadziałała. Tu rodzi się pytanie: a ci, którzy pozostali? Z moich obserwacji wynika niezbicie, że po prostu się dograliśmy, zaprzyjaźniliśmy i – co w moim odczuciu było najważniejsze – zaufaliśmy sobie. Poskromić siedemnaście osób, z czego w jednym akcie stoi nas na scenie jednocześnie dokładnie czternaścioro, i sprawić, byśmy nie skakali sobie do oczu, to sztuka nie lada. Małgorzacie i Ewie się to udało. Wciąż jeszcze bywa tak, że niektórzy pośród nas zapominają, iż na scenie nie są sami, a sztuka nie jest wyłącznie o nich, ale składam to na karb aktorskiej niedojrzałości – to coś, co zawsze można wkrótce wymienić albo doszlifować.

Bo ze wszystkich emocji, których byłem świadkiem za kulisami – wśród nerwowego śmiechu, strachu, tremy i suchego pokasływania – wspólnym mianownikiem nas wszystkich, skupionych i czekających na wejście, była jednak czysta radość i nieudawane podniecenie. Przecież jesteśmy amatorami, a mimo to każdy przejmował się swoją rolą do granic możliwości – i właśnie ta autentyczna trema była w tym wszystkim znakomita. Tym bardziej że pełna sala odpowiedziała nam czymś, co dziś wydaje mi się najważniejsze: ludzie śmiali się i żywo reagowali na każdą akcję na scenie. A potem, już po spektaklu, kiedy wokół ustawili się bliscy i znajomi, by składać życzenia, rozmawiać i robić sobie wspólne selfie, przyglądałem się ukradkiem twarzom moich kolegów z zespołu. Miło było patrzeć na ich radość, a czasem nawet na zwykłą, w pełni zasłużoną dumę. Gdybym był prawdziwym doktorem-dyrektorem, bez wahania przepisywałbym teatr na receptę tym, którzy chcą poznać samych siebie, własne słabości i mocne punkty. To doświadczenie jak mało co pomaga uwierzyć w siebie.

Porcelana już na koronkowym obrusie, a przed sceną pełna mobilizacja – ostatnie chwile narady w jackowskim salonie, zanim w piwnicy ruszy wielkie kopanie znad Berezyny.
Zespół Teatru Evergreen podczas próby do spektaklu Arszenik i stare koronki (Joseph Kesselring) na scenie Akademii Muzyki PaSO w Chicago

Co prawda od lat nie piję, ale ten ostatni kieliszek na scenie smakował wybornie. Był podsumowaniem wielomiesięcznych przygotowań – warto było, pośród wzlotów i upadków, dać sobie ten moment. Nie wiem, jak inni, ale ja wiem i doceniam, jak wiele zrobiła dla mnie Dorota, która choć obecna tylko na widowni, wciąż była przy mnie, gdy ja sam nie mogłem uczestniczyć w życiu domowym, znikając na niekończących się próbach czy na wyjeździe w Wisconsin. I tylko pomyśleć, czego doświadczały Małgorzata i Ewa, wchodząc z całym impetem w ten projekt, a pozostawiając za sobą wszystko inne.


Arszenik i stare koronki – spektakl Teatru Evergreen

  • Tytuł: „Arszenik i stare Koronki” – Joseph Kesselring (Teatr Evergreen Licensing Agreement Number: 672130)
  • Adaptacja i reżyseria: Małgorzata Błaszczuk i Ewa Figurski
  • Scenografia: według projektu Joanny Iwanickiej
  • Obsada:
    • Amelia Bruster – Ania Włoch
    • Marta Bruster – Renata Romanek
    • Maurycy Bruster – Wojtek Włoch
    • Teodor Bruster – Grzegorz Kasprzycki
    • Jonatan Bruster – Piotr Włodarczyk
    • Duch prababki Rozalii – Iwona Duszek
    • Duch prababki Eleonory – Barbara Bakun
    • Dr Epstein – Marcin Kowalik
    • Helena Borowik – Anna Tarasiuk
    • Ksiądz Tadeusz Borowik – Piotr Kukuła
    • Posterunkowy O’Hara – Bartek Jałocha
    • Oficer ICE Betty Lut – Małgorzata Palka
    • Posterunkowy Klej – Jerzy Fijał
    • Pan Witherspoon – Dariusz Lachowski
    • Inspektor Rooney – Piotr Warzecha
    • Pan Gips – Janusz Rychlewski
    • Oksana – Katarzyna Kasprzycki
Arszenik i stare koronki – nasza grupa.
Dzisiaj tu, jutro tam – każdego ranka wychodzimy z domu i odgrywamy swoje role w wielkim teatrze życia. Wcielamy się w postacie, które dają nam pieniądze na utrzymanie i rachunki, zakładamy wyćwiczony uśmiech, mówimy wyuczone kwestie, ale prawie nigdy nikt nie pyta, jaką naprawdę płacimy za to cenę.

One comment

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *


This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.