W sobotę rano w Chicago była dopiero ósma, kiedy parzyłem kawę i otworzyłem telefon. W Krakowie wybiła właśnie piętnasta.
Na Rynku Głównym nikt na początku nie uciekał, bo w Krakowie huk oznacza jedno: ktoś znowu odpalił petardę pod Sukiennicami, strzelił z wydechu podrasowanego auta na Grodzkiej albo kręcą kolejną scenę do serialu między kwiaciarkami a dorożkami. Ludzie stali więc z kubkami gorącej kawy w dłoniach, odwracali głowy w stronę ulicy Sławkowskiej i mrużyli oczy. Kiedy czarne subaru wjechało prosto na trzynastowieczny bruk, a z okna wychyliła się lufa karabinka AR-15, do ludzkich mózgów dotarł sygnał, na który w tym kraju nikt nie miał gotowego scenariusza.
Tutaj, w Chicago czy na jakimkolwiek amerykańskim przedmieściu, ciało reaguje na taki dźwięk, zanim człowiek zdąży pomyśleć. Każdy dzieciak po trzech próbnych alarmach w szkole podstawowej wie, jak brzmi zamek broni samopowtarzalnej i pod który stół należy się wczołgać. W Polsce ten odruch jeszcze nie istnieje. Przez ponad trzy dekady żyliśmy w ciepłym, szczelnie zamkniętym inkubatorze polskiego wyjątku.
ze szczególnym uwzględnieniem anomalii w Stanach Zjednoczonych.
W sobotę, siódmego listopada, na cztery dni przed Świętem Niepodległości, o piętnastej zero zero i piętnaście sekund ten inkubator roztrzaskał się w drobny mak.
Giełda plemiennych odruchów nad świeżą krwią
Zanim jednak na bruku między Bazyliką Mariacką a skrzyżowaniem Stradomskiej i Dietla opadł kurz, zanim chirurdzy w krakowskich szpitalach zdążyli rozciąć mundury dwóch postrzelonych policjantów, na moim ekranie w Chicago zaczęło się coś znacznie bardziej obrzydliwego niż strach. Zaczęło się żerowanie.
Wystarczyło kilkadziesiąt minut, by nad ciałami sześciu zastrzelonych na Rynku ludzi – czterech Polek, Brytyjczyka i Austriaczki – ruszyła giełda plemiennych odruchów. Algorytmy Facebooka i X nie znają pojęcia żałoby; znają wycenę gniewu. Zanim ktokolwiek potwierdził, kim jest człowiek w kamizelce kuloodpornej, przez polonijne grupy z Orland Park, Schaumburga i Jackowa przelała się pierwsza fala komentarzy naszych „prawdziwych Polaków” z flagą i husarią w profilowym: „Pewnie inżynierowie z zachodu!”, „Wpuściliście ich, to macie uśmiechniętą Polskę!”, „Sprawdźcie akcent ze wschodu, wiadomo kto!”.
Siedziałem z tą kawą po drugiej stronie oceanu i czytałem te straszne słowa wypisywane przez ludzi, którzy pójdą ze złożonymi rękami do pierwszej ławki w polskim kościele. Kciuki pracowały w amoku, farmy trolli i przygłupów pompowały wygenerowane przez sztuczną inteligencję portrety rzekomego zamachowca, a fałszywe konto podające się za brata mordercy wykręciło miliony wyświetleń w parę godzin. Nikt nie szukał prawdy. Szukali potwierdzenia własnej paranoi, gotowi przehandlować cudzą śmierć za trzy sekundy racji w internetowym sporze.
A kiedy wieczorem okazało się, że sprawcą nie jest żaden przybysz z pontonu, lecz dwudziestoczteroletni Michał O. z Ostrowca Świętokrzyskiego – chłopak z polskiego bloku, z legalnym pozwoleniem na broń sportową, który chwilę wcześniej w rodzinnym mieszkaniu wpakował kule we własnego ojca, matkę i dwudziestojednoletnią siostrę – maszyna nawet nie zwolniła. Po prostu przestawiła zwrotnicę.
Skoro nie dało się upiec pieczeni na imigrantach, trzeba było uderzyć w państwo i w ludzi, którzy właśnie krwawili na bloku operacyjnym.
Dwie minuty i trzy sekundy przeciwko medialnemu szambu, strzelanina w Krakowie
Najbardziej bezwstydny kadr tej soboty pochodzi z anteny Telewizji Republika – tej samej, która od rana do nocy leci w tle w Polsce i w tysiącach polonijnych domów wokół Chicago. Oto Tomasz Sakiewicz, szef stacji, stoi na krakowskim Rynku z mikrofonem w dłoni i z kamienną twarzą oznajmia, że na miejscu zbrodni nie ma ani jednego policjanta, bo „wszystkie rezerwy policji zostały wywiezione do Warszawy”. Mówi to w chwili, gdy za jego plecami, w tym samym kadrze kamery, chodzą funkcjonariusze zabezpieczający ślady, w tym policjant po cywilu z wyraźnym emblematem służbowym. Kłamstwo jest tak bezczelne, że stojący obok przechodzień nie wytrzymuje i rzuca prosto w mikrofon: „Co za bzdury! Bzdury pan gadasz!”.
Tymczasem fakty, z których policja musiała się potem tłumaczyć sekundową mapą w sieci, są proste. Pierwszy telefon alarmowy: 15:00:15. Podjęcie pościgu: 15:01:00. Koniec akcji u zbiegu Stradomskiej i Dietla, po taranowaniu i wymianie ognia: dokładnie dwie minuty i trzy sekundy później.
Tyle potrzebowali dwaj młodzi chłopcy z pierwszego komisariatu – starszy posterunkowy Jakub Kulik i starszy posterunkowy Artur Morański – żeby ze zwykłymi służbowymi pistoletami pójść na czołowe zderzenie z szaleńcem w kevlarze i zatrzymać rzeź, przyjmując na siebie kule z AR-15.
Świat potrafił to nazwać po imieniu. Czesi, pamiętający masakrę na praskim uniwersytecie, organizowali w sieci zbiórki krwi dla walczącego o życie Jakuba Kulika. Niemiecka prasa pisała wprost o bohaterach, a amerykański PBS i Washington Post – w kraju, który wciąż pamięta uzbrojone po zęby oddziały czekające bezczynnie na korytarzu szkoły w Uvalde – stawiały dwuminutowy szturm krakowskiego patrolu za wzór odwagi. Nawet w Indiach – w kraju, z którym Kraków łączy dziś tak wiele przez tysiące mieszkających pod Wawelem hinduskich studentów i inżynierów IT – największe stacje od NDTV po The Hindu z ulgą odnotowywały, że żaden z ich obywateli nie zginął, chyląc czoła przed polską policją, która błyskawicznie zamknęła strefę śmierci i w sto dwadzieścia trzy sekundy obezwładniła strzelca. Tylko w polskim i polonijnym piekiełku ważniejsze było to, czy szef telewizji zdąży nakłamać przed kamerą i pod którą partię da się podpiąć trupy przed jedenastym listopada.
Pęknięcie mitu o bezpiecznym skansenie
Pod tym medialnym szambem leży nasz ulubiony mit bezpiecznego skansenu.
Przez lata wmówiliśmy sobie – zwłaszcza tutaj, na chicagowskich przedmieściach, między grillem a zakupami w polskich delikatesach – że Polska to zaczarowana wyspa. Że cały ten zepsuty świat z jego obłędem, samotnymi strzelcami, radykalizacją w piwnicach internetu i bronią szturmową dzieje się wyłącznie w Paryżu, w Berlinie albo na południowej stronie Chicago, a nad Wisłą chroni nas jakaś niewidzialna kopuła.
Krakowski Rynek był najpiękniejszą scenografią tego złudzenia. Odrestaurowany, wypieszczony, szeroko otwarty dla turystów z całego świata. Tak pewny swego spokoju, że w 2026 roku miasto zamontowało dziesiątki kamer sprawdzających normy spalin, ale nikt nie postawił przy wlocie ze Sławkowskiej zwykłych stalowych słupków, które od lat chronią każdy deptak w Europie. Nie postawiono ich, bo wciąż ogromna część Polaków – i nad Wisłą, i nad jeziorem Michigan – patrzy na płonącą za wschodnią granicą wojnę, na dywersję i na globalną epidemię nienawiści w smartfonach, i z uporem dziecka powtarza, że nas to nie dotyczy.
W sobotnią noc, po raz pierwszy od września 1939 roku, z wieży Mariackiej nie popłynął hejnał. Przez dwanaście godzin nad pustym Rynkiem wisiała ciężka cisza.
Trębacz na wieży miał przyzwoitość zamilknąć. Ludziom z mikrofonami i „prawdziwym Polakom” na Facebooku nie przeszkodziło nawet dziewięć trumien.
Jestem poruszona tym, co się stało w Krakowie. Może bardziej zabolało, bo tragedia zadziała się „u nas”, bo w „naszym Krakowie”. W lipcu tam byłam z Rodziną. Trwały wtedy akurat jakieś mistrzostwa w biegach. Tłum ludzi. Było strasznie głośno. Wtedy ulice były pozamykane. Ale.. nie czułam się do końca bezpiecznie. Tłum, może to przez tłum? Nie lubię.
W ostatnim czasie wydarzyło się tak wiele niezrozumiałych tragedii. Nożownik, młody nożownik w Ostrołęckiej szkole.. dzieciak, jego naśladowcy. Trudne do pojęcia, do zrozumienia. 🙁 Do tego jest ciągły niepokój wzbudzany alarmami próbnymi, wiadomościami, w które coraz trudniej uwierzyć. W szkole, nawet w mojej malutkiej wiejskiej szkole, uruchomiono szereg procedur, by „pomóc dzieciom” (dorosłym też). Szkolenia dla nauczycieli, rodziców, pracowników. Spotkania i rozmowy ze specjalistami. Próbne ewakuacje.
Człowiek chce żyć w swojej bezpiecznej bańce i nie dopuszczać tych wszystkich zagrożeń do siebie. Nie wierzy w zagrożenie wojną, która przecież „wisi” w powietrzu. Nie chce, bo ma dość niepewnościi strachu. Jest bezsilność na tą całą politykę, na decyzje „władnych” tego świata, którzy zapominają, że ludzie chcą po prostu żyć, spokojnie żyć. Ale przecież.. na spokojnym życiu nie zarobisz pieniędzy, musi być strach, musi być kontrola.. uzasadnienie podejmowania dziwnych decyzji. A „oni” politykują, oni obrzucają się i przepychają. Niektórym ta sytuacja widocznie oddziałuje na psychikę. Ta sytuacja, a może jeszcze coś innego. Nie wejdziemy w umysły tych ludzi. Zostaje pytanie:: dlaczego?
Co możemy zrobić, by się nie powtórzyło. Jak pomóc tym, którzy sobie nie radzą, by nie robili krzywdy, ani sobie, ani innym 🙁
Do czego to wszystko doprowadzi? Czy naprawdę musi być znów bardzo źle, by ludzie docenili pokój i to co mają?
Ciężko mi się myśli. Tak, że i pisać ni się nie chce. W zamilczeniu 🙁 Przeżywam wszystko w zamilczeniu.
Dziękuję Ci Darku za poruszający i zatrzymujący artykuł.
Pozdrawiam
Aga
Zastanawiałem się dłuższą chwilę, jak odpowiedzieć na tak poruszający komentarz – wiedziałem, że nie może to być nic zdawkowego, bo Twoje słowa niosą zbyt wielki ciężar. Chciałem, żeby to była odpowiedź całkowicie osobista, skierowana prosto do Ciebie. Ale prawdę mówiąc, kiedy próbuję to ubrać w słowa, zostaje we mnie głównie potrzeba solidarności, życzenie wewnętrznego spokoju i… permanentnej otwartości umysłu na to, co jeszcze w ludziach zostało ludzkiego.
Moja diagnoza współczesności nie jest niestety optymistyczna. Mam wrażenie, że znaleźliśmy się w rzeczywistości otoczonej ludźmi, dla których czytanie, wiedza i edukacja stały się czymś zbędnym, wręcz podejrzanym. Cały ten nasz porządek stanął do góry nogami. W tym tłumie, o którym piszesz, w tym nieustannym cyfrowym zgiełku, skrył się współczesny szaleniec. I nie mówię tu o konkretnej twarzy czy jednym człowieku – to raczej bezosobowy byt, algorytmiczna siła, która żeruje na każdej ułamkowej sekudzie ludzkiej uwagi. Ten mechanizm potrafi wyłapać, skupić i zogniskować każde złe słowo, każdy pretekst do tego, żeby nas – ludzi – poróżnić, a my brniemy w to bezmyślnie, z satysfakcją podpalając własny dom.
Jedyne słowa, które moim zdaniem najlepiej oddają ten moment, najcelniej go punktują, to frazy z ostatniej książki Szczepana Twardocha: „Idzie czas człowieczy”. Tyle i aż tyle. Kto wie, o czym napisał, ten doskonale rozumie, w jakim punkcie historii właśnie stoimy.
Przykro mi, Aga, że tak się dzieje. To potwornie smutne, że przyzwyczajamy się do tego krajobrazu. Choć z drugiej strony… cieszę się, że jesteś poza tym wszystkim, gdzieś tam z dala, w swojej przestrzeni, nietknięta tym szumem.